Το Άγιο Πάσχα - Ήθη & έθιμα του τόπου μας

Ήθη & έθιμα
Φτάνοντας η Μεγάλη Εβδομάδα & η Ανάσταση, οι ετοιμασίες στα σπίτια για τη μεγάλη γιορτή με τους φίλους και γνωστούς, μας πλαισιώνουν με τη παρουσία τους. Η λαϊκή θυμοσοφία επιτάσσει να γίνουν πολλά τούτες τις άγιες μέρες, από τα καλούδια του εορταστικού τραπεζιού, μέχρι τα στολίσματα και τις λαμπάδες των πνευματικών μας τέκνων. Μέλημα όλων μας να μη μείνουμε μόνο στα υλικά αγαθά, να μιλήσουμε, αφιερώσουμε χρόνο, να πληροφορηθούμε και προβληματιστούμε μαζί τους, εν γένει να κάνουμε όσα απαιτεί πνευματικά το Άγιο Πάσχα!
Η πολιτιστική μας κληρονομιά, η ιστορία που διαδραματίζεται μέσα στους αιώνες, από τους πρόγονους αγγελιοφόρους της Αναστάσεως, που η διαχρονική δοχή και αγάπη μοιράζονταν ζωντανά, με την ανάσα, δια ζώσης!

Το Σάββατο του Λαζάρου

Ήταν τη παραμονή της γιορτής που οι Λαζαρίνες επέλεγαν να ξεχυθούν στους αγρούς, διαλέγοντας λουλούδια για το στολισμό των καλαθιών. Διαλαλούσαν την Ανάστασή του γυρνώντας από σπίτι σε σπίτι εισπράττοντας χαρίσματα όπως αυγά, φρούτα, εδέσματα ή φιλοδωρήματα. Ιδιαίτερα πριν την απελευθέρωση από το τουρκικό ζυγό, επικρατούσε η κοινωνική σκοπιμότητα των γνωριμιών με στόχο την επίτευξη αρραβώνων & γάμων. Απερίγραπτη χαρά και ελπίδα ευλογούσε τις ευχές τη μέρα ετούτη, ψάλλοντας τα κάλαντα & ενώνοντας τις νεανικές φωνές τους.

"Που ‘σαι Λάζαρε που είναι η φωνή σου,

που σε γύρευε η μάνα κι αδερφή σου.

-Ήμουνα στη γη στη γη βαθιά χωμένος,

κι από τους εχθρούς εχθρούς βαλαντωμένος.

-Βάγια βάγια των Βαγιών τρώνε ψάρια των κολιών,

και την άλλη Κυριακή τρώνε το παχύ αρνί"

Τα παιδιά από τη πλευρά τους έπρατταν με τον τρόπο τους τη δική τους αναγγελία, φτιάχνοντας ομοιώματα του Λαζάρου & περιφέροντάς τα στους δρόμους των χωριών.

Σε άλλες περιοχές τα κορίτσια μάζευαν τα αυγά που θα έβαφαν τη Μεγάλη Πέμπτη συνοδευόμενα από τις γυναίκες του χωριού, που με ομοιώματα του αναστημένου Λάζαρου περιφέρονταν στα σπίτια προτρέποντας για ευχές & χαρίσματα.

Αναπαραστάσεις διαφόρων τύπων απαντώνται σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, περίτεχνα στολισμένες καλωσορίζοντας την Ανάσταση τόσο του Λαζάρου, όσο και της φύσης.

Το ψυχικό αναλάμβαναν οι γυναίκες ζυμώνοντας τα λαζαράκια ή λαζαρούδια, κατά άλλους λαζάρηδες κλπ με τις προτροπές, την άμιλλα & τα πειράγματα να επικρατούν στα σπίτια «Λάζαρο να πλάσεις για να γλυκοχορτάσεις»

Παραδοσιακά όλοι οι σκήτες επιστρέφουν στα μοναστήρια τους για τη Μεγάλη Εβδομάδα

Η Κυριακή των Βαϊων

Είναι η Κυριακή της υποδοχής, συνάμα της απόφασής μας για συμπόρευση στο Γολγοθά της ζωής, η αποπομπή της προδοσίας αναλογιζόμενοι τον Ιούδα, της μετάνοιας θυμούμενοι το Πέτρο, της αγάπης του Ιωάννη με το σιωπηλό αναλογισμό της Μητέρας.

Το Πάσχα, είναι μεν η μεγάλη γιορτή της Αναστάσεως, αλλά πριν από κάθε γιορτή προέχουν οι προετοιμασίες που της οφείλουμε το μεγαλείο της. Ας τη βιώσουμε αυθεντικά ως μας την όρισαν.

G.T.

Γιορτή μητέρας

 

Το έθιμο της πασχαλινής λαμπάδας

Από τα πιο γνωστά και αγαπημένα έθιμα, άρρηκτα συνδεδεμένο με παιδικές αναμνήσεις. 

Χρονολογείται από τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους, όπου οι νεοφώτιστοι χριστιανοί βαφτίζονταν το Μεγάλο Σάββατο και την Κυριακή του Πάσχα.

Σύμβολο της Θείας φώτισης, αναπαριστά το φως που ήρθε στην ανθρωπότητα καθώς ο Χριστός, μέσω της Ανάστασης Tου  επιβλήθηκε στο θάνατο, και το σκοτάδι.

Κρατάμε καφέ - πένθιμες λαμπάδες την Μεγάλη Παρασκευή στον Επιτάφιο & λευκές της χαράς, γνώσης & αγάπης το Μεγάλο Σάββατο στην Ανάσταση.

 G.T.

22-3-2019 ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ SLIDESHOW

Αφορμή για αυτή την έρευνα, αποτέλεσε η προσθήκη ήχου στο slideshοw της σχολικής εορταστικής επετείου. 

 Οσμαντάκας

Η σύνθεση "Οσμαντάκας" του σχολικού slideshow εδώ (ολόκληρη)
Το ιστορικό ηπειρώτικο τραγούδι, αναφέρεται στον λαϊκό ήρωα Αρβανίτη Οσμάν Τάκα*, αρχηγό και εμπνευστή της αντικαθεστωτικής εξέγερσης εναντίον των τσιφλικάδων και του φεουδαρχικού τουρκικού κράτους. 

Γεννημένος κατά μία εκδοχή στην Κονίσπολη (λίγο πάνω από τη Σαγιάδα, στη σημερινή νότια Αλβανία το 1848), και κατ’ άλλη στους Φιλιάτες Θεσπρωτίας (βλ σχετική ενότητα)

Κατά την ήττα του κινήματός τους κοντά στη Πρέβεζα το 1875 οδηγήθηκε στο μπέη του Μαργαριτίου Θεσπρωτίας, όπου ο Οσμάν  Τάκας του εξέφρασε ως τελευταία επιθυμία, πριν την εκτέλεσή του να χορέψει.

Γράφει ο portiatis στο blog του:

"...είχε λεβέντικη κορμοστασιά και ήταν ξακουστός χορευτής, έτσι σαν τελευταία του επιθυμία ζητάει να χορέψει. Ο χορός του όμως τραβάει σε μάκρος, αυτοσχεδιάζει στα βήματά του, πότε αργά πότε πιο γρήγορα, οι κλαριντζήδες αλλάζουν βάρδιες αλλά αυτός εκεί να χορεύει και να μη λέει να σταματήσει. Πλήθος κόσμου τώρα τον συντρέχει και τον επευφημεί, ακόμα και οι Τούρκοι έχουν βαλθεί να τον χαζεύουν! Ο Οσμάν Τάκας καθώς περνούν οι ώρες προσπαθεί να μην κοιμηθεί και καταφέρνει να μένει ορθός με τη σκέψη της αγαπημένης του να τον συντροφεύει! Το πρωί της επομένης ο πασάς του Μαργαριτίου (κεφαλοχώρι της περιοχής) εντυπωσιασμένος από το  ήθος και το τόλμημα του παλικαριού, του χαρίζει τη ζωή και τον αφήνει ελεύθερο..."

Ο λαϊκός ήρωας, βοηθούντος του θρύλου που δημιούργησε ο χορός του, ξαναοργάνωσε την αντίστασή του στους τσιφλικάδες & τα φέουδα και τόνωσε την εξέγερση. Προδόθηκε τόσο από τη μειονεκτικότερη αριθμητικά & οικονομικά θέση του, όσο και από τους έμμισθους τσομπάνηδες των τσιφλικάδων, για να οδηγηθεί σιδεροδέσμιος στα Γιάννενα όπου και κατέληξε από τα γνωστά βασανιστήρια της εποχής.

Το γύρισμα του τραγουδιού γίνεται από το τσακιστό πωγωνίσιο σκοπό, στα δίστιχα της αγάπης που τραγουδιούνται πάνω στον τετράσημο του πωγωνίσιου χορού.

Η ιστοσελίδα dance-pandect.gr κάνει την εξής αναφορά:

"-[Ασημακόπουλος 1986, 19] Μπεράτι Αλβανίας:

Κίνησε ο μελλοθάνατος τα βήματά του σε χορό, πάνω στους χτύπους.

Με τις στιγμές όλο και φτιάχναν πιο καλά. Στρώναν ρυθμό, χορό. Και δεν μπορούσες να καταλάβεις ποιος τράβαγε τον άλλον στο αποτέλεσμα. Αν έβγαινε ο σκοπός απ' το χορό του, για μήπως του τον όριζε αυτή. Κι όσο σε κύκλους τύλιγε ο χορός, τόσο να δένει και να φτιάχνεται καλός.

Οι οργανοπαίχτες στην αρχή προσέχανε να δουν πώς θα τραβούσε και πια σαν πήραν το σκοπό του μπήκαν κι αυτοί με την τσαμπούνα και τη λύρα. Έτσι τον άναψαν γερά. Έδωσαν αγέρα στο λεβέντη για ξεσπάθωμα. Κι αυτός όλο τραβούσε με το ντέρτι πάρα πάνω. Έβρισκε το χορό κι αντάμα έβρισκε και την ψυχή της μοίρας του. Έδειχνε τη σοφία της χορεύοντας. Πως ήρθε στη ζωή να δει, να πάθει, κι από τα πάθια του να βγει ακέριος, να φανεί πως είναι εφτάψυχος κι όθε περνάει στολίζεται με χάρες. Δεν ήταν πια ένας μελλοθάνατος που πήρε ελεημοσύνη απ' τον εχθρό του την τελευταία χάρη του, μα ένας απέθαντος που τη ζωή τη μέθυσε και την εχόρευε μαζί του όπου προχώραγε."

Η ιστοσελίδα neafiliaton.com αναφέρει:

"...η οικογένεια Τάκα, μουσουλμανική που υπήρχε στο Φιλιάτι μέχρι το 1944 και που έφυγαν για την Αλβανία. Αυτή η οικογένεια όπως μολογούσαν οι παλιοί, ήταν μεγάλη, με δράση και με λόγο στα δρώμενα του τόπου. Μεγαλοκτηματίες και με βίο από πρόβατα κλπ μέχρι που συντηρούσαν και ένοπλη ομάδα τον παλιό καιρό.

   Σήμερα έμεινε η τοποθεσία που είχε ο Αγάς Τάκας το σπίτι του. Είναι η περιοχή πέρα από την Αγία Τριάδα, μέχρι το εργοστάσιο. Ήταν ένας μεγάλος ελαιώνας, καλλιεργήσιμος, με πολλά οπωροφόρα δένδρα, αχλαδιές, συκιές κλπ. Στην περιοχή δεν υπήρχε άλλο σπίτι. Τώρα η περιοχή αυτή έχει διανεμηθεί σε ακτήμονες και έχει γίνει μια όμορφη συνοικία, με ολοκαίνουργια και καλοφιασμένα σπίτια. Αν ρωτήσεις κάποιον: «Που έχεις το σπίτι σου;» θα σου πει: «Στου Τάκα».

   Έχοντας τα παραπάνω υπόψη, είχα μια συνάντηση με τους παλιούς Φιλιαταίους και φίλους, Γιώργο Ταφέκη και Βαγγέλη Στρουγγάρη και φέρνοντας την κουβέντα στην οικογένεια Τάκα μου είπαν ότι την γνώριζαν και αυτοί, από τους πατεράδες τους, την ιστορία αυτή και με βεβαιότητα μου είπαν ότι ο Οσμάν Τάκας ήταν Φιλιατιώτης. Από τους ίδιους έμαθα ακόμη πως η οικογένεια Τάκα είχε ξεπέσει προπολεμικά. Θυμόταν δυο αδέρφια τον Σοφιέτ και τον Φέϊμο. Ο ένας αδερφός σκοτώθηκε στα γεγονότα του 1944 και ο άλλος αυτοκτόνησε και η οικογένεια έφυγε για την Αλβανία.

   Επίσης, προ πολλών ετών, το 1987, είχα μια συζήτηση με τον αείμνηστο παλιό Φιλιαταίο, το Νάκο Καλαμπάκα, που μου είχε πει ότι, όταν ήταν παιδί και βοηθούσε τον παπά στην εκκλησία, του έδινε αντίδωρο και το πήγαινε στο σπίτι του Τάκα, όπου ήταν δυο γριές και το δέχονταν με χαρά!

   Στο βιβλίο «Κάτι για το Φιλιάτι» του συγγραφέα και ερευνητή της ιστορίας του τόπου μας και εκδότη της εφημερίδας «ΝΕΑ ΤΩΝ ΦΙΛΙΑΤΩΝ», Γιώργου Κώτση, στη σελίδα 62, έχει ονόματα Αλβανοτσάμηδων, μεταξύ άλλων, και το όνομα του Τάκα. Στη σελίδα 87, έχει φωτογραφία με τρεις επιφανείς μουσουλμάνους. Ο ένας είναι ο Αλιούζ Τάκα. Σε συζήτηση που είχα μαζί του μου είπε ότι, από στοιχεία που έχει, τρία μέλη της οικογένειας έφεραν το όνομα: Γιουσούφ Τάκα του Οσμάν, που γεννήθηκε το 1877, Σεφκέτ Τάκα του Οσμάν, που γεννήθηκε το 1882 και Φεκετ Τάκα του Οσμάν. Με αυτά τα στοιχεία μπορούμε να ισχυριστούμε ότι ο Οσμάν Τάκα ήταν Φιλιατιώτης. Επιβεβαιωτική είναι και η περιγραφή που κάνει για το Φιλιάτι και τον κόσμο του ο Γάλλος γιατρός και πρόξενος στην Αυλή του Αλή Πασά, Πουκεβιλ: «Οι Αλβανοί των Φιλιατών- γράφει- είναι φιλελεύθεροι ή μάλλον αναρχικοί. Είναι χωρισμένοι σε φάρες κι απολαμβάνουν την ευτυχία τους με το δικό τους τρόπο. Σε κανένα άλλο μέρος του κόσμου δεν συναντάει κανείς πληθυσμό τόσο φανταχτερό, τόσο λαμπρό. Η ευρωστία και η υγεία τους ήταν μεγάλα φυσικά χαρίσματα κα αγαθά».Είναι, όμως γνωστή η συνεχής κόντρα που είχαν οι αγάδες και οι μπέηδες της Τσαμουριάς (Θεσπρωτίας) με τους Τούρκους πασάδες, που πολλές φορές ήρθαν σε πόλεμο μεταξύ τους και το Μαργαρίτι ήταν από παλαιά κέντρο των σκληρών Αλβανοτσάμηδων. Η λεβεντιά σε καιρούς που η εξουσία σου έκοβε το κεφάλι χωρίς να δώσει λογαριασμό σε κανένα ήταν ένα δείγμα επαναστατικότητας. Αυτό υμνούσε η μούσα: τη λεβεντιά του ανθρώπου που άφησε το όνομα του σε έναν χορό. Τώρα, αν αναλύσουμε τον παραπάνω χορό- τραγούδι πρέπει να πούμε ότι δεν είναι τραγούδι σαν τα δημοτικά, τα τσάμικα, τα συρτά κλπ. αλλά είναι παίνεμα σε ένα λεβέντη και χορευταρά τέτοια που έστηναν εκ του προχείρου οι οργανοπαίχτες για να καλοπιάσουν ένα μερακλή πρωτοχορευτή.

   Τώρα για να κλείσουνε, από όλα τα παραπάνω μπορούμε να πούμε ότι ο Οσμάν Τάκα ήταν Φιλιατιώτης, χωρίς να έχει κάτι το ξεχωριστό αλλά έτσι για την ιστορία…" 

Οι αληθινοί στίχοι του Οσμαν Tάκα όπως τους θυμόταν η Φανή Δημοπούλου*:

Γεια σου (ω)ρέ Οσμάν Τάκα,

τη λεβεντιά σου να ’χα.

Ωρέ πήγα να σκοτώσω,

τέτοιο παλικάρι 

Ωρέ σαν χορεύει,

πηδάει σαν το λιοντάρι.

Σου χαλαλίζω  τη ζωή σου,

χόρεψε, μπίρο μου, με την ψυχή σου

*Φανή Δημοπούλου: [click για πολυφωνικό τραγούδι από το Ντολό (=βυθός) βλ κοιν διαμέρισμα Δολού] Η γνήσια πωγωνίσια φωνή από το χωριό Δολό, του νομού Ιωαννίνων, τραγουδά στο σπίτι του Νικολαΐδη. 

 Πωγωνίσια δίστιχα:

Δεν είδανε τα μάτια μου τέτοιονε κυνηγάρη

να κυνηγάει τις πέρδικες τη νύχτα με φεγγάρι.

Εμένα μου είπαν δυο πουλιά,

δυο μαύρα χελιδόνια

πώς θα περάσω βάσανα 
σε όλα μου τα χρόνια.

Ζαλίζομαι, μωρέ ζαλίζομαι,

όταν σε συλλογίζομαι.

Ζαλίζω το κεφάλι μου,

πανάθεμά το χάλι μου.

Ο χορός

Αργός αντρικός αυτοσχεδιαστικός - κυρίως - με οκτώ ή εννέα μοτίβα κινήσεων. Ακολουθεί τον τρίτο ήχο σε ρυθμό τετράσημο.

Είναι τιμητικός χορός - ύμνος στο έργο του Οσμάν Τάκα εξ ου και χορεύεται από πρωτοχορευτές.

*(Σημ G.T.) Οσμαντάκας: Στα Τζουμέρκα αναφέρεται η παραφθορά "Σιαμαντάκας"

* * * * *

Συρτός Καλαματιανός χορός (σύνθεση "Μαντήλι Καλαματιανό")

Μου παρήγγειλε το αηδόνι (click για video)
Παραδοσιακό πασίγνωστο τραγούδι και καλαματιανός (=συρτός), που χορεύεται σχεδόν παντού.
Από απεικονίσεις σε αρχαία αγγεία και τοιχογραφίες, ταυτίζεται με τον αρχαίο Ελληνικό χορό “όρμο”, ενώ επιγραφή του Επαμεινώνδα - (1ος µ.χ.) στο ιερό του Απόλλωνος - όρος Πτώο κοντά στην Κωπαΐδα Βοιωτίας - αναφέρει: 

“τάς πατρίους ποµπάς μεγάλας 

και την των συρτών πάτριων όρχησιν θεοσεβώς ετετέλεσε“

(=τέλεσε με Θεοσέβεια τις μεγάλες εθνικές πομπές 

και την εθνική όρχηση του συρτού)

Στη βασική του μορφή αποτελείται από δώδεκα βήματα, από τα οποία τα επτά πρώτα είναι προς τα εμπρός και τα υπόλοιπα πέντε επί τόπου.
Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του είναι η πλούσια μελωδική ποικιλία. Ο ρυθμός του